ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ (Bahuvrihi Samasa in Kannada) ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣದ ಸಮಾಸ ಪಾಠದಲ್ಲಿ KPSC KAS, PSI, FDA, SDA ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುವ ಭಾಗ. ಈ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ, ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ ಬರೆಯುವ ವಿಧಾನ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ, ವ್ಯಧಿಕರಣ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿಹಾರ ಭೇದಗಳು, ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಹಾಗೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
1. ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ ಎಂದರೇನು?
ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ನಾಮಪದಗಳು ಸೇರಿ ಸಮಸ್ತಪದವಾದಾಗ, ಆ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಬೇರೊಂದು (ಅನ್ಯ) ಪದದ ಅರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಸಮಾಸವೇ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ.
ನೆನಪಿಡಿ: ಪೂರ್ವಪದ ಪ್ರಧಾನ ಅಲ್ಲ (ಅಂಶಿ ಸಮಾಸ ಅಲ್ಲ), ಉತ್ತರಪದ ಪ್ರಧಾನ ಅಲ್ಲ (ತತ್ಪುರುಷ ಅಲ್ಲ), ಎರಡೂ ಸಮಾನ ಅಲ್ಲ (ದ್ವಂದ್ವ ಅಲ್ಲ). ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನ = ಬಹುವ್ರೀಹಿ.
2. ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ ಬರೆಯುವ ಸೂತ್ರ
ಬಹುವ್ರೀಹಿಯ ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಉಳ್ಳವನು" ಅಥವಾ "ಯಾರೋ ಅವನು" ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತಪದ ಯಾವುದರ ಹೆಸರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ.
| ಸಮಸ್ತಪದ | ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ | ಸೂಚಿಸುವ ಅನ್ಯಪದ |
|---|---|---|
| ಹಣೆಗಣ್ಣ | ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು ಯಾರೋ ಅವನು | ಶಿವ |
| ಮುಕ್ಕಣ್ಣ | ಮೂರು ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು ಯಾರೋ ಅವನು | ಶಿವ |
| ನಾಲ್ಮೊಗ | ನಾಲ್ಕು ಮೊಗ ಉಳ್ಳವನು ಯಾರೋ ಅವನು | ಬ್ರಹ್ಮ |
| ಚಕ್ರಪಾಣಿ | ಚಕ್ರವು ಪಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೋ ಅವನು | ವಿಷ್ಣು |
| ನಿಡುಮೂಗ | ನಿಡಿದಾದ ಮೂಗು ಉಳ್ಳವನು ಯಾರೋ ಅವನು | ಉದ್ದ ಮೂಗಿನ ವ್ಯಕ್ತಿ |
3. ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದ ಭೇದಗಳು
ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದ ಯಾವ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಭೇದಗಳು.
(ಅ) ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ
ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಮೊದಲ ಪದ ವಿಶೇಷಣದಂತೆ, ಎರಡನೆಯದು ವಿಶೇಷ್ಯದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
| ಸಮಸ್ತಪದ | ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ |
|---|---|
| ಮುಕ್ಕಣ್ಣ | ಮೂರು ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು |
| ನಾಲ್ಮೊಗ | ನಾಲ್ಕು ಮೊಗ ಉಳ್ಳವನು |
| ಕೆಂಗಣ್ಣ | ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು |
| ಡೊಂಕುಗಾಲ | ಡೊಂಕಾದ ಕಾಲು ಉಳ್ಳವನು |
| ಕಡುಚಾಗಿ | ಕಡು (ವಿಶೇಷ) ಚಾಗ (ತ್ಯಾಗ) ಉಳ್ಳವನು |
| ಇಕ್ಷುಕೋದಂಡ | ಇಕ್ಷುವನ್ನು (ಕಬ್ಬನ್ನು) ಕೋದಂಡವಾಗಿ (ಬಿಲ್ಲಾಗಿ) ಉಳ್ಳವನು |
(ಆ) ವ್ಯಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ
ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಪದಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ವ್ಯಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. (ವಿ + ಅಧಿಕರಣ = ವ್ಯಧಿಕರಣ, ಅಂದರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಅಧಿಕರಣ.)
| ಸಮಸ್ತಪದ | ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ | ವಿಭಕ್ತಿಗಳು |
|---|---|---|
| ಹಣೆಗಣ್ಣ | ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು | ಸಪ್ತಮೀ + ಪ್ರಥಮಾ |
| ಕಿಚ್ಚುಗಣ್ಣ | ಕಿಚ್ಚು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೋ ಅವನು | ಪ್ರಥಮಾ + ಸಪ್ತಮೀ |
| ಚಕ್ರಪಾಣಿ | ಚಕ್ರವು ಪಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೋ ಅವನು | ಪ್ರಥಮಾ + ಸಪ್ತಮೀ |
| ಫಾಲನೇತ್ರ | ಫಾಲದಲ್ಲಿ ನೇತ್ರವನ್ನು ಉಳ್ಳವನು | ಸಪ್ತಮೀ + ದ್ವಿತೀಯಾ |
(ಇ) ವ್ಯತಿಹಾರ ಲಕ್ಷಣದ ಬಹುವ್ರೀಹಿ
ಇಬ್ಬರು ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಒಂದೇ ಸಾಧನದಿಂದ ಹೋರಾಡುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳನ್ನು ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದ ಒಂದು ಬಗೆಯಾದ ವ್ಯತಿಹಾರ ಲಕ್ಷಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿ, ಮೊದಲ ಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ "ಆ" ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ "ಇ" ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ "ಜಗಳ/ಯುದ್ಧ" ಎಂಬ ಅನ್ಯಪದವೇ ಪ್ರಧಾನ.
| ಸಮಸ್ತಪದ | ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ |
|---|---|
| ಹಣಾಹಣಿ | ಹಣೆಯುವುದರಿಂದ (ಹೊಡೆಯುವುದರಿಂದ) ಹಣೆಯುವುದರಿಂದ ಆದ ಜಗಳ |
| ಕೋಲಾಕೋಲಿ | ಕೋಲಿನಿಂದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಗಳ |
| ಖಡ್ಗಾಖಡ್ಗಿ | ಖಡ್ಗದಿಂದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಗಳ |
| ದಂಡಾದಂಡಿ | ದಂಡದಿಂದ ದಂಡದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಗಳ |
ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದ ಎರಡೂ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ (ಇಂದ) ಇರುವುದು ಈ ಗುಂಪಿನ ಗುರುತು. ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಣಾಹಣಿ, ಕೋಲಾಕೋಲಿ, ಖಡ್ಗಾಖಡ್ಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
4. ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ: "ಅ" ಅಥವಾ "ಇ"
ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಅ" ಅಥವಾ "ಇ" ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
| "ಅ" ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ | "ಇ" ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ |
|---|---|
| ಡೊಂಕುಗಾಲ, ಮುಕ್ಕಣ್ಣ, ಹಣೆಗಣ್ಣ, ನಾಲ್ಮೊಗ | ಕಡುಚಾಗಿ, ಚಕ್ರಪಾಣಿ |
5. ಬಹುವ್ರೀಹಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸುಲಭ ಮಾರ್ಗ
- ಪದ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇವರು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಅವನ ಲಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ ನೋಡಿ (ಮುಕ್ಕಣ್ಣ = ಶಿವ).
- ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದ ಕೊನೆಗೆ "ಉಳ್ಳವನು" ಅಥವಾ "ಯಾರೋ ಅವನು" ಹೊಂದುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ.
- ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಪದಗಳ ವಿಭಕ್ತಿ ಒಂದೇ ಆದರೆ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆದರೆ ವ್ಯಧಿಕರಣ.
- ಒಂದೇ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದು "ಆ" ಮತ್ತು "ಇ" ಜೊತೆಗೂಡಿ ಜಗಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ ವ್ಯತಿಹಾರ ಲಕ್ಷಣ.
6. ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಾಸಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ
| ಸಮಾಸ | ಪ್ರಧಾನ ಪದ | ಉದಾಹರಣೆ |
|---|---|---|
| ತತ್ಪುರುಷ | ಉತ್ತರಪದ | ಮರಗಾಲು |
| ಅಂಶಿ | ಪೂರ್ವಪದ (ಸಮುದಾಯದ ಒಂದು ಭಾಗ) | ಮುಂಗೈ |
| ದ್ವಂದ್ವ | ಎರಡೂ ಪದಗಳು | ರಾಮಕೃಷ್ಣರು |
| ಬಹುವ್ರೀಹಿ | ಅನ್ಯಪದ | ಮುಕ್ಕಣ್ಣ |
7. ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (ಉತ್ತರ ನೋಡಲು ಟ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿ)
ಮೊದಲು ನೀವೇ ಉತ್ತರಿಸಿ, ನಂತರ ಉತ್ತರ ತೆರೆಯಿರಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 1. ಹಣೆಗಣ್ಣ ಯಾವ ಸಮಾಸ?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ವ್ಯಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ (ಸಪ್ತಮೀ) ಕಣ್ಣು (ಪ್ರಥಮಾ) ಉಳ್ಳವನು, ಅಂದರೆ ಶಿವ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 2. ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವುದು ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ, ಅಂದರೆ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಬೇರೊಂದು ಪದದ ಅರ್ಥ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 3. ಮುಕ್ಕಣ್ಣ ಪದದ ಸಮಾಸ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಮೂರು ಕಣ್ಣು ಉಳ್ಳವನು, ಅಂದರೆ ಶಿವ. ಇದು ದ್ವಿಗು ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 4. ಕೋಲಾಕೋಲಿ ಪದ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಬಹುವ್ರೀಹಿ?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ವ್ಯತಿಹಾರ ಲಕ್ಷಣದ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಕೋಲಿನಿಂದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಗಳ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 5. ಚಕ್ರಪಾಣಿ ಪದದ ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಸ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಚಕ್ರವು ಪಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೋ ಅವನು. ವ್ಯಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಅರ್ಥ ವಿಷ್ಣು.
ಪ್ರಶ್ನೆ 6. ನಾಲ್ಮೊಗ ಪದ ಯಾರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವ ಸಮಾಸ?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಬ್ರಹ್ಮ. ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ (ನಾಲ್ಕು ಮೊಗ ಉಳ್ಳವನು).
ಪ್ರಶ್ನೆ 7. ಡೊಂಕುಗಾಲ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
"ಅ" ಪ್ರತ್ಯಯ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 8. ಕಡುಚಾಗಿ ಪದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
"ಇ" ಪ್ರತ್ಯಯ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 9. ಖಡ್ಗಾಖಡ್ಗಿ ಪದದ ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಖಡ್ಗದಿಂದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಜಗಳ.
ಪ್ರಶ್ನೆ 10. ಇಕ್ಷುಕೋದಂಡ ಪದ ಯಾವ ಸಮಾಸ?
ಉತ್ತರ ನೋಡಿ
ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಬಹುವ್ರೀಹಿ. ಇಕ್ಷುವನ್ನು ಕೋದಂಡವಾಗಿ ಉಳ್ಳವನು.
8. ಸಾರಾಂಶ
- ಬಹುವ್ರೀಹಿ = ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಸ.
- ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ: ಪೂರ್ವೋತ್ತರ ಪದಗಳ ವಿಭಕ್ತಿ ಒಂದೇ (ಮುಕ್ಕಣ್ಣ, ನಾಲ್ಮೊಗ, ಡೊಂಕುಗಾಲ).
- ವ್ಯಧಿಕರಣ: ವಿಭಕ್ತಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ (ಹಣೆಗಣ್ಣ, ಚಕ್ರಪಾಣಿ).
- ವ್ಯತಿಹಾರ ಲಕ್ಷಣ: ಹಣಾಹಣಿ, ಕೋಲಾಕೋಲಿ, ಖಡ್ಗಾಖಡ್ಗಿ, ದಂಡಾದಂಡಿ.
- ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯ: "ಅ" ಅಥವಾ "ಇ".
ಆಧಾರ: ವೆಂಕಟಾಚಲ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಅವರ "ಹಳಗನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಪ್ರವೇಶಿಕೆ" ಸಮಾಸ ಪ್ರಕರಣ ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸ್ವಂತ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳಿಲ್ಲ:
ಕಾಮೆಂಟ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ