ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವ 4 ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳು (ವಿವರವಾದ ಮಾಹಿತಿ)

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಕಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ.

1. ದೇವಾಸ್ (Dewas)

📍 ರಾಜ್ಯ: ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ

• Bank Note Press (BNP) ಇದೆ.
• ₹20, ₹50, ₹100, ₹200, ₹500 ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಮೌಲ್ಯದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
• 1974ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.
• SPMCIL (Security Printing and Minting Corporation of India Ltd.) ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ.

2. ಸಾಲ್ಬೋನಿ (Salboni)

📍 ರಾಜ್ಯ: ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ

• Bharatiya Reserve Bank Note Mudran Pvt. Ltd. (BRBNMPL)
• 1995ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ.
• ₹200, ₹500 ಮತ್ತು ₹2000 (ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ) ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೌಲ್ಯದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.
• RBIಯ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

3. ನಾಸಿಕ್ (Nashik)

📍 ರಾಜ್ಯ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ

• India Security Press (ISP) ಆವರಣದಲ್ಲಿ Bank Note Press ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
• 1928ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
• ನೋಟುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿಗಳು, ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಭದ್ರತಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

4. ಮೈಸೂರು (Mysuru)

📍 ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕ

• Bharatiya Reserve Bank Note Mudran Pvt. Ltd. (BRBNMPL)
• 1999ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭ.
• ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿರುವ ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರ.
• ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ₹100, ₹200, ₹500 ಹಾಗೂ ಇತರೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ.

👛 ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವ 4 ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು

1. ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಟಂಕಸಾಲ (Kolkata Mint)

📍 ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ

• ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಟಂಕಸಾಲ.
• ಮೊದಲ ಟಂಕಸಾಲ 1757ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ.
• ಸ್ಮಾರಕ ನಾಣ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಚಲಾವಣೆಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ.
• Mint Mark: ಯಾವುದೇ ಗುರುತು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

2. ಮುಂಬೈ ಟಂಕಸಾಲ (Mumbai Mint)

📍 ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ

• 1829ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ.
• ಚಲಾವಣೆಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಮಾರಕ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ.
• Mint Mark: ♦ (ವಜ್ರ ಗುರುತು)

3. ಹೈದರಾಬಾದ್ ಟಂಕಸಾಲ (Hyderabad Mint)

📍 ತೆಲಂಗಾಣ

• 1903ರಲ್ಲಿ ನಿಜಾಂ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ.
• ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ.
• Mint Mark: ★ (ನಕ್ಷತ್ರ ಗುರುತು)

4. ನೋಯ್ಡಾ ಟಂಕಸಾಲ (Noida Mint)

📍 ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ

• 1988ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ.
• ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಟಂಕಸಾಲ.
• Mint Mark: ● (ಚುಕ್ಕೆ)

☘️ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಪೇಪರ್ ಮಿಲ್ (Security Paper Mill)

📍 ಸ್ಥಳ: ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್ (ಪ್ರಸ್ತುತ ನರ್ಮದಾಪುರಂ), ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ

• 1968ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.
• ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟುಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಿಶೇಷ ಭದ್ರತಾ ಕಾಗದವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಈ ಕಾಗದದಲ್ಲಿ Watermark, Security Thread ಮುಂತಾದ ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿರುತ್ತವೆ.
• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೋಟು ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಗಮನಿಸಿ: ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಸರನ್ನು 2021ರಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾಪುರಂ (Narmadapuram) ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ.

₹ ನೋಟು ತಯಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ

1. ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಪೇಪರ್ ಮಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
2. ಕಾಗದವನ್ನು ದೇವಾಸ್, ನಾಸಿಕ್, ಮೈಸೂರು ಅಥವಾ ಸಾಲ್ಬೋನಿ ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
3. ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
4. ಗುಣಮಟ್ಟ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ನಂತರ RBIಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
5. RBI ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಕರೆನ್ಸಿ ಚೆಸ್ಟ್‌ಗಳಿಗೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ನೆನಪಿಡಿ

ವಿಷಯ	ಸ್ಥಳಗಳು
ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳು	ದೇವಾಸ್, ನಾಸಿಕ್, ಸಾಲ್ಬೋನಿ, ಮೈಸೂರು
ನಾಣ್ಯ ಟಂಕಸಾಲಗಳು	ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ, ಮುಂಬೈ, ಹೈದರಾಬಾದ್, ನೋಯ್ಡಾ
ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಪೇಪರ್ ಮಿಲ್	ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್ (ನರ್ಮದಾಪುರಂ), ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ
ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ	ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (₹1 ನೋಟನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)
₹1 ನೋಟು	ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ; ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಸಹಿ ಇರುತ್ತದೆ.

Frequently Asked Questions (FAQ)

1. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ?
4 ಕೇಂದ್ರಗಳು: ದೇವಾಸ್, ನಾಸಿಕ್, ಸಾಲ್ಬೋನಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು.

2. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಟಂಕಸಾಲಗಳಿವೆ?
4 ಟಂಕಸಾಲಗಳು: ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ, ಮುಂಬೈ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ನೋಯ್ಡಾ.

3. ನೋಟುಗಳನ್ನು ಯಾರು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ?
₹1 ನೋಟನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯ ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

4. ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಟಂಕಸಾಲ ಯಾವುದು?
ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಟಂಕಸಾಲ.

5. ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಪೇಪರ್ ಮಿಲ್ ಎಲ್ಲಿದೆ?
ನರ್ಮದಾಪುರಂ (ಹಿಂದಿನ ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್), ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ.

ಈ ವಿಷಯವು KAS, UPSC, PSI, PDO, FDA, SDA, GPSTR, Banking, SSC ಮತ್ತು Railway ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

File Type: Refer to Link

File Details

Language: Kannada / English

State: Karnataka

Published Year: 2026

Format: PDF

Additional Information

File Size: Available in Download Link

Number of Pages: Available in Download Link

Scanned Copy: Yes

Editable Text: No

Password Protected: No

Image Available: Yes

Download Link: Yes

File Size Reduced: No

Password: Not Required

Cost: Free of Cost

Click Here to Download

📲 Join WhatsApp Channel

📢 Join Telegram Channel