ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ (NHRC): ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ (KAS/IAS/PSI) ಸಮಗ್ರ ಕೈಪಿಡಿ

ನಮಸ್ಕಾರ ಓದುಗರೆ! ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ (KAS, IAS, PSI ಇತ್ಯಾದಿ) ತಯಾರಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣ (Indian Polity) ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ' (NHRC) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ರಚನೆ, ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿ ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಕುರಿತಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

1. ಮೂಲ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ (Textbook Basics)

• ವಿಸ್ತೃತ ರೂಪ: National Human Rights Commission (NHRC).

• ಸ್ಥಾಪನೆ: ಅಕ್ಟೋಬರ್ 12, 1993.

• ಶಾಸನಬದ್ಧ ಆಧಾರ: ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1993 (Protection of Human Rights Act - PHRA, 1993) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ (Statutory Body). (ಗಮನಿಸಿ: ಇದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲ).

• ಕಚೇರಿ: ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಭವನ, ನವದೆಹಲಿ.

• ತತ್ವ (Motto): “ಸರ್ವೇ ಭವಂತು ಸುಖಿನಃ” (ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖವಾಗಿರಲಿ).

2. ಆಯೋಗದ ರಚನೆ (2019 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿ ನಂತರದ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಯಮಗಳು)

2019 ರಲ್ಲಿ ತಂದ Protection of Human Rights (Amendment) Act, 2019 ರ ಮೂಲಕ ಇದರ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ರಚನೆ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ:

ಹುದ್ದೆ / ನಿಯಮ	ವಿವರಗಳು
ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (Chairperson)	ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ (CJI) ಅಥವಾ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು.
ಸದಸ್ಯರು (Members)	5 ಜನ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಸದಸ್ಯರು (ಕನಿಷ್ಠ 1 ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯೆ ಕಡ್ಡಾಯ). ಇದರಲ್ಲಿ: 1 ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹಾಲಿ/ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು, 1 ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಹಾಲಿ/ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ 3 ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಪದನಿಮಿತ್ತ ಸದಸ್ಯರು (Ex-officio)	7 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: NCSC, NCST, NCBC, NCW, NCM, NCPCR ಮತ್ತು ವಿಕಲಚೇತನರ ಆಯುಕ್ತರು.
ಅವಧಿ (Tenure)	3 ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ 70 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು (ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಮೊದಲೋ ಅದು). ಇವರು ಪುನರ್ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರು.

3. ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿ (Selection Committee)

NHRC ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಇವರನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲು 6 ಸದಸ್ಯರ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ:

1. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳು (ಈ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು)

2. ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವರು

3. ಲೋಕಸಭೆಯ ಸಭಾಪತಿಗಳು (Speaker)

4. ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಉಪಸಭಾಪತಿಗಳು (Deputy Chairman)

5. ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು

6. ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರು

4. NHRC ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳು (Mains Perspective)

• ಸಿವಿಲ್ ಕೋರ್ಟ್ ಅಧಿಕಾರ: ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವಾಗ NHRC ಗೆ ಸಿವಿಲ್ ಕೋರ್ಟ್ (Civil Court) ಗೆ ಇರುವಂತಹ ಅಧಿಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸುವುದು, ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ತರಿಸುವುದು).

• ಸ್ವಯಂ ಪ್ರೇರಿತ ದೂರು (Suo-Motu): ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದಾಗ ಸರ್ಕಾರದ ವರದಿ ಕಾಯದೆ ತಾನೇ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

• ಸಲಹಾತ್ಮಕ ಸ್ವರೂಪ: NHRC ನೀಡುವ ಶಿಫಾರಸುಗಳು ಸಲಹಾತ್ಮಕ (Advisory) ಮಾತ್ರ; ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಷ್ಟಪರಿಹಾರ ನೀಡಲು ನೇರ ಆದೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಬಹುದು.

• 1 ವರ್ಷದ ಕಾಲಮಿತಿ Rule: ಘಟನೆ ನಡೆದ 1 ವರ್ಷದ ಒಳಗಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.

5. ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು (Current Affairs Updates)

1. ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿ. ರಾಮಸುಬ್ರಮಣಿಯನ್ (Justice V. Ramasubramanian) ಅವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

2. ತೃತೀಯಲಿಂಗಿಗಳ ಶ್ರೇಯೋಭಿವೃದ್ಧಿ (Advisory 2.0): NHRC ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತೃತೀಯಲಿಂಗಿಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಉದ್ಯೋಗ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ Advisory 2.0 ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ.

3. ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳು: ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯದ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ (Migrant Workers) ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯಗಳ ಜಂಟಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಯೋಗವು ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ.

4. ಡಿಜಿಟಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (NHRC India App): ನಾಗರಿಕರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಕುರಿತು ದೂರು ನೀಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮೊಬೈಲ್ ಆ್ಯಪ್‌ಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮುಕ್ತಾಯ:

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗವು (NHRC) ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾವಲುಗಾರನಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 2019 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಓದುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಶುಭಾಶಯಗಳು! ಈ ಲೇಖನ ನಿಮಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ ನಿಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಮೆಂಟ್ ಬಾಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿ.

Tags: #NHRC #IndianPolity #KASPreparation #UPSC #CompetitiveExams #CurrentAffairs #KarnatakaExams #HumanRights

Download Link: Available Below

File Type: Refer to Link

File Details

Language: Kannada / English

State: Karnataka

Published Year: 2026

Format: PDF

Additional Information

File Size: Available in Download Link

Number of Pages: Available in Download Link

Scanned Copy: Yes

Editable Text: No

Password Protected: No

Image Available: Yes

Download Link: Yes

File Size Reduced: No

Password: Not Required

Cost: Free of Cost

Click Here to Download

📲 Join WhatsApp Channel

📢 Join Telegram Channel